Napisany przez Dorian Rochowski Trening siłowy

RPE i RIR: jak dobierać ciężar bez liczenia procentów

Mężczyzna wyciskający sztangę nad głową na stojaku, widoczny wysiłek

Zapis w rodzaju RPE 8 albo 2 RIR pojawia się dziś w wielu planach treningowych i dla osób, które dotąd trenowały z tabelą procentów, bywa zagadką. RPE w treningu siłowym to ocena wysiłku w skali do dziesięciu, a jej najprostsza wersja brzmi: dziesięć minus liczba powtórzeń, które zostały Ci w zapasie (RIR). Dzięki temu ciężar dobierasz do formy danego dnia, a nie do liczby wyliczonej kilka tygodni wcześniej z maksa, który akurat dziś może być poza Twoim zasięgiem. Gorzej spałeś albo masz za sobą ciężki tydzień w pracy? Sztanga to pokaże, a skala RPE pozwala to uwzględnić. W tym artykule zebrałem, jak czytać taki zapis, jak nauczyć się oceniać zapas i jak RPE ma się do procentów 1RM.

Spis treści

Skala RPE w treningu siłowym

Skala opiera się na prostym przeliczeniu. RPE 10 oznacza serię, po której nie zrobisz już kolejnego powtórzenia, czyli 0 RIR. Każdy stopień niżej to jedno powtórzenie więcej w zapasie: RPE 9 to 1 RIR, RPE 8 to 2 RIR, RPE 7 to 3 RIR, a RPE 6 to 4 RIR, czyli seria lekka, daleko od upadku mięśniowego.

W planie wygląda to zwykle tak: „przysiad 4×5 przy RPE 8”. Taki zapis przy przysiadzie oznacza cztery serie po pięć powtórzeń z ciężarem, po którym zostają Ci dwa powtórzenia w zapasie. Nie ma tu żadnej liczby kilogramów, bo to Ty dobierasz ciężar tak, żeby piąte powtórzenie wyglądało na takie, po którym dałbyś radę zrobić jeszcze dwa.

Co ciekawe, ocena zapasu nie jest wyłącznie odczuciem. W badaniu z udziałem 29 osób, które wykonywały przysiad z obciążeniem 60, 75 i 90 procent 1RM, prędkość sztangi była silnie i odwrotnie powiązana z oceną RPE opartą na RIR (r = -0,88 u doświadczonych i -0,77 u początkujących). Mówiąc prościej: im mniej powtórzeń zostaje w zapasie, tym wolniej porusza się sztanga, i dotyczy to także tych, którzy dopiero uczą się oceniać wysiłek.

Jak nauczyć się oceniać zapas

Oceniania zapasu uczysz się jak każdej innej umiejętności na sali, czyli przez powtarzanie i porównywanie. Najlepiej sprawdzają się trzy nawyki:

  • Zapisuj RPE zaraz po serii, nie po treningu, bo po godzinie pamięć zawodzi i serie zlewają się w jedną.
  • Od czasu do czasu zrób serię do upadku w ćwiczeniu, w którym możesz to zrobić bezpiecznie, na przykład na maszynie albo w wyciskaniu z asekuracją, i porównaj wynik z tym, co przewidziałeś.
  • Patrz na prędkość sztangi: jeśli ostatnie powtórzenie jest wyraźnie wolniejsze od pierwszego, zapas jest mały.

W badaniu z udziałem 24 trenujących osób uczestnicy wyciskali leżąc 75 procent 1RM i wskazywali moment, w którym zostaje im 1 albo 3 powtórzenia w zapasie. Średnio mylili się o 0,65 powtórzenia, z lekką tendencją do zaniżania swojego zapasu. Przy serii pięciu powtórzeń pomyłka rzędu jednego powtórzenia jest więc normalna.

Jeśli trenujesz samodzielnie i nikt nie obserwuje Cię z boku, ustaw telefon tak, aby nagrywał serię z profilu. Po serii porównaj tempo ostatniego powtórzenia z pierwszym. Takie nagranie szybko pokazuje, czy zapisane w zeszycie RPE 8 faktycznie odpowiadało tej wartości.

RPE a procent 1RM

RPE nie wyrzuca procentów do kosza, tylko inaczej dochodzi do ciężaru. Zamiast 80 procent z tabeli bierzesz ciężar, po którym zostają Ci dwa powtórzenia. Pięć powtórzeń przy RPE 8 to ciężar, z którym dałbyś radę zrobić siedem powtórzeń do upadku, a według wzoru Epleya odpowiada to około 81 procentom 1RM. Poniżej to samo przeliczenie dla serii pięciu powtórzeń.

RPEZapas (RIR)Powtórzeń do upadkuOrientacyjnie % 1RM (wzór Epleya)
RPE 100586%
RPE 91683%
RPE 82781%
RPE 73879%

Procenty z tabeli traktuj jako punkt wyjścia na pierwszą serię roboczą. Jeśli ciężar idzie wyraźnie lżej albo ciężej, niż zakłada RPE, korygujesz go w kolejnych seriach i właśnie w tym tkwi przewaga tej metody. Autorzy artykułu z 2016 roku o zastosowaniu skali RIR w planie treningowym zwracają uwagę, że skala dopasowuje obciążenie do możliwości ćwiczącego z serii na serię i może dokładniej oceniać intensywność przy ciężarach bliskich granicy możliwości.

W ćwiczeniach, w których technika szybko się psuje, jak w martwym ciągu, lepiej zostawić większy zapas.

Typowe błędy początkujących

Najwięcej kłopotów z oceną wysiłku mają osoby, które dopiero zaczynają trenować z ciężarami. W badaniu z udziałem 27 mężczyzn doświadczeni wyciskający ocenili serię jednego maksymalnego powtórzenia na RPE 9,86, a początkujący na 9,35. Ten sam maksymalny wysiłek początkujący odbierali więc jako lżejszy, niż był w rzeczywistości. U większości trenujących, którzy zaczynają pracę z RPE, powtarzają się trzy błędy:

  • Zaniżanie wysiłku w ciężkich seriach, przez co zapisane RPE 8 bywa w praktyce serią prawie do upadku.
  • Ocena po całym treningu zamiast po każdej serii.
  • Stosowanie RPE w lekkich seriach, gdzie zapas jest duży i trudno go precyzyjnie ocenić. Dla takich serii w zupełności wystarczy RIR.

Na start licz po prostu zapas powtórzeń (RIR), a RPE dołóż później, kiedy ocena zapasu przestanie być zgadywaniem. Zasada pozostaje ta sama: dziesięć minus liczba powtórzeń w zapasie, a ciężar dobierasz do tego, co dziś pokazuje sztanga, a nie do tabeli. O planowaniu intensywności treningu możesz przeczytać tutaj.

Najczęstsze pytania

Co oznacza RPE 8 w planie treningowym?

RPE 8 oznacza serię, po której zostają Ci dwa powtórzenia w zapasie, czyli 2 RIR. Zapis „przysiad 4×5 przy RPE 8” to cztery serie po pięć powtórzeń z ciężarem, po którym dałbyś radę zrobić jeszcze dwa powtórzenia.

Czym różni się RPE od RIR?

RIR to liczba powtórzeń, które zostają Ci w zapasie po serii, a RPE to ocena wysiłku w skali do dziesięciu. Przelicza się je prosto: RPE to dziesięć minus RIR, więc RPE 10 to 0 RIR, a RPE 7 to 3 RIR.

Ile procent 1RM to RPE 8?

Przy serii pięciu powtórzeń RPE 8 oznacza ciężar, z którym zrobiłbyś siedem powtórzeń do upadku, czyli według wzoru Epleya około 81 procent 1RM. Ta wartość jest punktem wyjścia, a RPE pozwala skorygować ciężar do formy danego dnia.

Źródła

  • Helms i wsp. (2016), Strength and conditioning journal
  • Ormsbee i wsp. (2019), Journal of strength and conditioning research